Vadeli İşlemlere İlişkin Temel Kavramlar

[ToKoBa]

Baz değer: Vadeli işlemler sonuç itibarı ile gelecekteki bir tarihte spot fiyatın alacağı değerin tahmin edilmesine dayanır. Bu nedenle sözleşmede belirlenen vade sonunda vadeli fiyat ile spot fiyat birbirine eşit olmalıdır. Ancak anlaşmaya varılan tarih ile vade sonu arasında geçen zaman içerisinde vadeli fiyat ile spot fiyat birbirinden farklıdır ve aradaki farka baz değer adı verilir. Baz değer genellikle vadeli fiyattan spot fiyat çıkarılarak hesaplanmakla beraber tersi de mümkündür.

Baz değer = Vadeli fiyat - Spot fiyat

Spot ve vadeli fiyat birbirine eşit olacağı için vade sonunda baz değer sıfıra eşittir.

Düz ve ters piyasa: Eğer vadeli fiyat spot fiyattan büyükse, vadeli piyasanın düz (contango) olduğundan söz edilir. Eğer vadeli fiyat spot fiyattan küçükse, ters (inverted) vadeli piyasa söz konusudur.

Uzun pozisyon: Vadeli işlemler piyasasında fiyatların yükseleceği beklentisiyle sözleşme satın alınarak oluşturulan pozisyona uzun (long) posizyon adı verilir. Aynı terim spot piyasada kıymeti elinde bulunduran yatırımcılar için de kullanılır. Aşağıda sözleşme fiyatı 50 YTL olan bir vadeli işlemin uzun pozisyon kar/zarar grafiği görülmektedir. Vade sonunda spot fiyat 50 YTL'nin üzerinde olursa kar, altında olursa zarar söz konusudur:


Kısa pozsiyon: Eğer fiyatların düşeceği bekleniyorsa, o zaman vadeli piyasada sözleşme satarak kısa (short) pozisyon alınmalıdır. Kısa pozisyon terimi, spot piyasada kıymetleri açığa satmış yatırımcılar için de kullanılır. Aşağıda sözleşme fiyatı 50 YTL olan bir vadeli işlemin kısa pozisyon kar/zarar grafiği görülmektedir. Vade sonunda spot fiyat 50 YTL'nin üzerinde olursa zarar, altında olursa kar söz konusudur:


Pozisyon kapama: Vadeli piyasalarda daha önce alınan veya satılan sözleşmelerin doğurduğu yükümlülüklerden kurtulmak için pozisyonlar kapatılmalıdır. Pozisyon kapamak için daha önce alınan pozisyonun aksi yönünde bir işlem yapılmalıdır. Örneğin daha önce 3 ton buğday için vadeli sözleşme satın alarak uzun pozisyon sahibi olmuş bir yatırımcı, pozisyonunu 3 ton buğday için vadeli sözleşme satıp kısa pozisyon alarak kapatabilir.

Açık pozisyon: Vadeli işlemler piyasasında derinliğin ve likiditenin göstergesi açık pozisyon sayısıdır. Bir sözleşmenin açık pozisyon sayısı ne kadar fazlaysa, o sözleşmeye olan ilginin o kadar fazla olduğu söylenebilir. Herhangi bir vadeli sözleşmede tüm yatırımcılar tarafından alınmış ve henüz kapatılmamış uzun veya kısa pozisyonların toplamı açık pozisyon sayısını verir. Vadeli işlem sözleşmelerinin bir alıcısı ve bir satıcısı olduğu için her zaman piyasadaki uzun pozisyonların toplamı kısa pozisyonlara eşittir. Dolayısı ile bir sözleşmede toplam 375 adet uzun pozisyon sahibi varsa 375 adet de kısa pozisyon sahibi vardır ve sözleşmenin açık pozisyon sayısı 375'e eşittir.

Uzlaşma fiyatı: Vadeli işlemler piyasalarında kar/zarar hesaplamalarına esas teşkil eden fiyata uzlaşma fiyatı adı verilir. Bir vadeli sözleşmenin vade sonundaki uzlaşma fiyatı, o sözleşmenin konu edildiği kıymetin spot fiyatına eşittir.

Uzlaşma yöntemleri: İlk forward sözleşmelerden bu yana uygulanan fiziki teslimat uzlaşma yönteminde satıcı sözleşmeye konu kıymeti takas sırasında fiziki olarak getirip alıcıya teslim eder. Diğer bir uzlaşma yöntemi ise finansal vadeli işlemlerin yaygınlaşmasıyla birlikte daha çok tercih edilen nakit uzlaşma yöntemidir. Bu yöntemde kıymet takasa fiziki olarak getirilmez; vade sonundaki spot fiyat ile tarafların anlaşmaya vardığı fiyat arasındaki fark zarar edenden kar edene nakit olarak transfer edilir.

Kaynak : Vadeli İşlemler